Nieodbudowany. Spór o Zamek Królewski w Warszawie 1945–1971

„Powojenna odbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie miała się zacząć zaraz po wyparciu Niemców z miasta, niemal równocześnie z powrotami mieszkańców do swoich mieszkań lub miejsc po ich domach. Wbrew wielkim oczekiwaniom doszło do tego dopiero 25 lat później. Przez cały ten czas toczyły się publiczne dyskusje o kształcie budowli, namiętne spory, kto i w jaki sposób ma prowadzić budowę, a w przerwach zapadała długotrwała, złowróżbna cisza, która oznaczała zaniechanie prac. Zamiast działań pojawiały się zapewnienia, że Zamek nigdy nie powstanie. Pierwszy sekretarz partii komunistycznej Władysław Gomułka miał opinię wroga Zamku i publicznie nie dopuszczał myśli o odbudowie. Uważał go za symbol rozpasania i zguby kraju. Tymczasem dla milionów Polaków królewska siedziba pozostawała ważnym, wciąż pamiętanym znakiem niepodległości i wspólnej wielkiej historii. Ten podziemny nurt opinii, ujawniający się w prywatnych rozmowach i demonstrowanych postawach, objawiający się spontanicznie przy wielu okazjach, na rocznicowych akademiach, podczas wieców i spotkań przedwyborczych, w półoficjalnych rozmowach gabinetowych i w publicznych apelach, kiedy można było się „wychylić”, doprowadził w końcu do decyzji o odbudowie. Zgodę władz ogłoszono 21 stycznia 1971 r. Inicjatywa została natychmiast podjęta, najpierw przez grono muzealników, architektów i historyków skupione wokół Stanisława Lorentza, a zaraz potem przez miliony Polaków w kraju i za granicą, którzy poparli tę ideę słowem, czynem i wsparciem finansowym. Wielka narodowa mobilizacja doprowadziła do powrotu majestatycznego gmachu na wysoką wiślaną skarpę. Zamek Królewski wrócił i trwa niezmiennie, ukazując majestat Rzeczypospolitej" - prof. dr hab. Wojciech Fałkowski

"The post-war rebuilding of the Royal Castle in Warsaw was supposed to start right after ousting the Germans out of the city, almost simultaneously with the residents' return to their flats, or where the flats used to be. Contrary to all expectations, it came to fruition only 25 years later. During this time, public debates took place on the topic of the shape of the building, who should carry out the construction and how, with inauspicious silences in between, signaling the rebuilding being ceased. Instead of action, an assumption appeared, that the Castle's return will never come about. First secretary of the communist party, Władysław Gomułka, was anti-Castle and did not allow for public mention of its rebuilding. He thought it to be a symbol of the country's licence and undoing. Meanwhile, for millions of Polish people, the royal residence remained an important and still remembered sign of independence and common history. This underground current of thought showed itself in private conversations and demonstrated attitudes on many occasions, like annual ceremonies, election rallies and meetings, semi-official cabinet conversations and in public appeals. This led to the final decision to rebuild. The government's approval was announced on 21st January, 1971. Museologists, architects and historians immediately took action with Stanisław Lorentz as leader, and were soon joined by millions of Polish people in Poland and abroad, who supported the idea through word, action and financial support. The great national mobilisation led to the return of the majestic edifice to the tall Vistula bank. The Royal Castle in Warsaw has returned and perserveres, and shows Poland's majesty" - prof. dr hab. Wojciech Fałkowski